​Đầu những năm 70 thế kỷ trước, khi chiến trường miền Nam còn rực lửa thì nhiều người lính - cán bộ thống kê đã nhận lệnh đi B, lên đường vào chiến khu R (Tây Ninh) để vừa chiến đấu, vừa chuẩn bị tiếp quản miền Nam sau giải phóng.​

Ông Nguyễn Văn Tiến, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê (nay là Cục Thống kê) - một người lính thống kê từng hành quân vào chiến khu R - Ảnh: NAM TRẦN​

Ba tháng hành quân dọc dãy Trường Sơn

Ở tuổi 82, ông Nguyễn Văn Tiến, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê (nay là Cục Thống kê, Bộ Tài chính) vẫn không quên những ngày tháng hành quân dọc dãy Trường Sơn vào chiến khu R (Trung ương Cục miền Nam), thuộc tỉnh Tây Ninh ngày nay.

Ông Tiến nhớ lại: Mùa hè năm 1968, khi vừa tốt nghiệp Đại học Kinh tế quốc dân, tôi xin vào làm việc tại Tổng cục Thống kê, trực thuộc Chính phủ thì đến cuối năm 1973 nhận lệnh đi B (vào chiến khu R) để chuẩn bị tiếp quản cơ quan thống kê miền Nam sau giải phóng.

Ông Tiến kể: Đoàn cán bộ Tổng cục Thống kê đi cùng ông vào chiến khu R có 15 người, đi từ Hà Nội vào chiến khu R mất khoảng 3 tháng. Và để chuẩn bị cho cuộc hành quân 3 tháng vào chiến khu R, cả đoàn được đưa đi huấn luyện khoảng 2 tháng tại trạm huấn luyện Trường105 ở Hòa Bình. Chúng tôi được huấn luyện về đường lối, tư tưởng, lập trường trước khi hành quân, được hướng dẫn về văn hóa, phong tục miền Nam và quan trọng nhất là phải rèn luyện về sức khỏe trước khi vào Nam.

Trong 2 tháng huấn luyện, cứ 5 giờ chiều, chúng tôi nhận lệnh cho gạch vào ba lô đeo lên vai, được phát đèn pin để tập hành quân đêm trong rừng. Mỗi chuyến hành quân khoảng 15 cây số.

Lượng gạch mang trong balo tăng dần theo từng đợt tập hành quân, ban đầu đeo khoảng 15kg gạch, sau tăng dần lên tới 45kg.

Đó không chỉ là những viên gạch, mà là cách để chúng tôi làm quen với sức nặng thật sự của hành trang sau này: gạo, đồ khô, thuốc men, nồi niêu, súng để tự bảo vệ và phải đi trong rừng cả ngày lẫn đêm. Nếu không đeo được 45kg, đồng nghĩa với việc không thể hành quân vào Nam.

Cũng theo ông Tiến thì đoàn của ông may mắn hơn các đoàn khác, được đi tàu vào Quảng Bình nên chỉ mất 3 tháng hành quân, các đoàn trước đi lâu hơn vì không được đi tàu hỏa. Vào tới Quảng Bình, cả đoàn đi bộ qua Lào, men theo phía tây dải Trường Sơn để vào chiến khu R. Trên đường từ đất Lào vào chiến khu R có đoạn được đi ô tô tải, có đoạn đi bộ theo lệnh cấp trên.

Thi thoảng có đợt máy bay Mỹ oanh tạc trên đường hành quân, cả đoàn phải tập trung trú tạm trong rừng dừng nghỉ 4-5 ngày rồi đi tiếp. Khoảng cuối năm 1974 đoàn chúng tôi vào đến chiến khu R.

Khi đó, tại chiến khu R có khoảng 25- 30 người lính - cán bộ thống kê, sống giữa rừng nhưng lúc nào cũng phải chuẩn bị tinh thần chống máy bay địch. Máy bay địch có thể thả bom bất cứ lúc nào, nên mỗi tiểu đội được trang bị thêm 2 khẩu súng trường để chiến đấu.

Chúng tôi may mắn hơn nhiều đoàn khác khi được đi tàu vào Quảng Bình, nhờ vậy rút ngắn thời gian hành quân.

Nhưng từ đó trở đi là những chặng đường gian khổ thực sự: đi bộ qua đất Lào, men theo phía tây dãy Trường Sơn, khi thì cuốc bộ, khi thì đi nhờ xe tải. Có những lúc máy bay Mỹ oanh tạc, cả đoàn phải dừng lại, trú sâu trong rừng 4-5 ngày rồi mới tiếp tục lên đường.

Sau gần ba tháng ròng rã, cuối năm 1974, chúng tôi đặt chân tới chiến khu R. Nơi ấy khi đó đã có khoảng vài chục cán bộ thống kê sống giữa rừng sâu. Cuộc sống luôn trong tình trạng sẵn sàng chiến đấu - bởi bom đạn có thể trút xuống bất cứ lúc nào. Mỗi tiểu đội đều được trang bị thêm súng để tự vệ.

Trong số những người lính - cán bộ thông kê hành quân vào chiến khu R, có ông Phan Tu (người Hà Tĩnh), Vụ trưởng Vụ Thống kê Nông nghiệp vào chiến khu R được phân công làm Trưởng Văn phòng 2 đầu tiên của Tổng cục Thống kê và ông Đoàn An (người Bình Thuận), Vụ trưởng Vụ Thống kê Vật tư vào chiến khu R được phân công làm Phó Văn phòng 2 của Tổng cục Thống kê.

Lúc ở chiến khu R những người lính - cán bộ thống kê chỉ biết sắp đến ngày tiếp quản Sài Gòn chứ không rõ tiếp quản vào ngày nào. Chỉ đến 30-4-1975 thì anh em được lệnh là chuẩn bị đồ đạc, khoác ba lô lên đường.

Trên đường từ chiến khu R về Sài Gòn, đoàn những người lính – cán bộ thống kê phải đi xuyên rừng, đến 11h30 đêm cùng ngày chúng tôi tập kết ở một binh trạm giao liên trong một khu rừng cao su ở Biên Hòa (Đồng Nai).

Chúng tôi mắc võng nghỉ tạm ở trạm giao liên, nửa đêm rất nhiều muỗi, cảm giác như vốc được. Và đến sáng 1-5-1975 chúng tôi đi cùng những đoàn quân giải phóng vào tiếp quản Sài Gòn.

​

Đoàn cán bộ của Cục Thống kê trong chuyến về nguồn đầu năm 2026 - Ảnh: Tư liệu​

Tiếp quản Sài Gòn, xây dựng các cơ quan thống kê ở miền Nam

Vừa tới Sài Gòn (sau này đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh), ông Tiến cùng nhiều đồng đội đến tiếp quản Viện Thống kê miền Nam. Khi đó, trụ sở cơ quan thống kê miền Nam không còn ai, chỉ cử duy nhất một cán bộ ở lại viện để trông giữ và bàn giao tài liệu, trong đó có nhiều tài liệu quý phục vụ cho công tác thu thập tài liệu thống kê cả nước sau này.

Ngoài ra, những người lính - cán bộ thống kê từ chiến khu R về cũng bắt tay ngay vào việc tổ chức hoạt động của cơ quan thống kê tại Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh phía Nam.

Ông Tiến cho hay sau thống nhất đất nước hệ thống thống kê cả nước đi vào hoạt động tương đối đồng bộ, đầy đủ và đạt kết quả tốt hơn. Cơ quan thống kê được tổ chức theo ngành dọc từ trung ương đến cấp huyện là điều kiện không thể thiếu trong tổ chức và hoạt động thống kê trên phạm vi cả nước.

Theo đó, từ năm 1976 - 1977 cơ quan thống kê cả nước đã thực hiện cuộc tổng điều tra dân số đầu tiên sau thống nhất đất nước, khi đó dân số cả nước khoảng 35 triệu người.

Đến năm 1986 khi đất nước bước vào công cuộc đổi mới theo mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, ngành Thống kê cũng thực hiện đổi mới để từng bước hội nhập quốc tế.

Toàn bộ hệ thống kê từ phương pháp thống kê, đến tổ chức thu thập thông tin, xử lý tổng hợp và phổ biến thông tin thống kê đều phải thay đổi. Hệ thống chức năng, nhiệm vụ của hoạt động toàn ngành thống kê từ trung ương đến địa phương cũng được đổi mới để thu thập những thông tin thực sự cần thiết, phục vụ cho quá trình đổi mới, phát triển.

Trong quá trình này, thông tin thống kê dần được chuyển đổi từ trạng thái mật - chỉ phục vụ, tham mưu riêng cho lãnh đạo Đảng, Nhà nước sang trạng thái phổ biến rộng rãi hơn.

Theo đó, thông tin thống kê ngoài phục vụ, tham mưu cho Đảng, Nhà nước trong điều hành kinh tế - xã hội, còn phục vụ rộng rãi cho giới nghiên cứu và cung cấp cho các đối tượng dùng tin.

Trước đổi mới, chúng ta tính toán GDP theo hệ thống MPS (của Liên Xô cũ) - tính theo tổng sản phẩm vật chất xã hội làm ra nhưng kể từ năm 1988 chuyển sang tính toán GDP theo hệ thống tài khoản quốc gia SNA (của Liên Hợp quốc) - tính tổng sản phẩm xã hội bao gồm cả sản phẩm vật chất và phi vật chất trong nền kinh tế.

Phương pháp SNA phù hợp với chuẩn mực quốc tế, các nước họ đều áp dụng phương pháp SNA để tính toán GDP, phương pháp này được duy trì đến tận ngày nay.

​​"Sự ra đời của niên giám thống kê năm" Theo dữ liệu từ Cục Thống kê, hoạt động thống kê được đẩy mạnh từ năm 1961 khi đó cơ quan thống kê quốc gia chuyển về trực thuộc Chính phủ, bộ máy ngành Thống kê được xây dựng từ trung ương tới địa phương. Vì thế, số liệu thống kê cũng toàn diện hơn từ thống kê công nghiệp, xây dựng đến thống kê giao thông vận tải, thương mại dịch vụ, giáo dục, văn hóa. Thời điểm này có 3 sản phẩm thống kê chính được dùng để phục vụ cho công tác điều hành kinh tế - xã hội đất nước. Một là báo cáo kinh tế - xã hội hàng tháng, hai là báo cáo kinh tế - xã hội định kỳ 3 tháng, 6 tháng, 9 tháng và 1 năm, ba là niên giám thống kê năm. Niên giám thống kê năm được cơ quan thống kê quốc gia biên soạn, in ấn, lưu hành từ những năm 1960 đến nay, đây là tài liệu rất quan trọng của ngành Thống kê. Chất lượng niên giám thống kê cũng được nâng cao qua các năm, với độ phủ toàn diện hơn.